Granice praw autorskich

Zainspirowany wiadomością na temat praw autorskich przy odtwarzaniu materiałów dydaktycznych, która ukazała się na stronie Zachodniopomorskiej Szkoły Biznesu (przekonującą o konieczności wykupienia "Parasola Licencyjnego" firmy "Motion Picture Licensing Company Polska" w celu odtwarzania "materiałów dydaktycznych") uważam za wskazane dokonanie kilku uściśleń. Tym bardziej, że autor informacji, koncentrując się na odpłatności za korzystanie z cudzych utworów, zupełnie pomija aspekt prawa uczelni do nieodpłatnego korzystania z nich w ramach tzw. dozwolonego użytku publicznego.

Monopol prawny autora określonego dzieła w żadnym systemie prawnym nie ma charakteru absolutnego, o czym przekonuje choćby istnienie doktryny fair use w systemach anglo-amerykańskich, czy wyliczenie przypadków dozwolonego użytku i wprowadzanie licencji ustawowych, dokonujących wyłomu w prawach autorskich w imię uzasadnionego  interesu publicznego. Przypadki takie systematyzuje się w Polsce w dwie grupy: 1) wyjątki, w których ustawa zezwala na eksploatację utworu bez konieczności uzyskania zgody podmiotu uprawnionego i zapłaty wynagrodzenia; 2) licencje ustawowe, w przypadku których co prawda nie jest wymagane zezwolenie, lecz na użytkowniku spoczywa obowiązek zapłaty stosownego wynagrodzenia. Możliwe jest również ustanowienie ustawowej licencji nieodpłatnej.

Szczególne przypadki dotyczą eksploatacji utworu przez instytucje naukowe i oświatowe, biblioteki i archiwa, szkoły oraz ośrodki informacji lub dokumentacji. Formułuje się w związku z tym pojęcie tzw. użytku szkolnego, do którego odwołują się przepisy art. 27, 28, 29 ust. 2 i 2¹, 31 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. W ten sposób przykładowo art. 28 zawiera licencję upoważniającą do sporządzania egzemplarzy utworów w celu uzupełnienia ochrony zbiorów i nieodpłatnego ich udostępniania, art. 28 prawa autorskiego). W celach dydaktycznych i naukowych wolno natomiast zamieszczać rozpowszechnione drobne utwory lub fragmenty większych utworów w podręcznikach i wypisach (art. 29 ust. 2 pr.aut.) oraz w antologiach (art. 29 ust. 2¹ pr.aut.).

Ponadto wolno nieodpłatnie wykonywać publicznie rozpowszechnione utwory między innymi   podczas imprez szkolnych i akademickich, jeżeli nie łączy się z tym osiąganie pośrednio lub bezpośrednio korzyści majątkowych i artyści wykonawcy nie otrzymują wynagrodzenia (z wyłączeniem imprez reklamowych, promocyjnych lub wyborczych art. 31 pr.aut.).

Można korzystać z utworów w granicach dozwolonego użytku pod warunkiem wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła. Podanie twórcy i źródła powinno uwzględniać istniejące możliwości. Twórcy nie przysługuje prawo do wynagrodzenia, chyba że ustawa stanowi inaczej (art. 34 pr.aut.). Przytoczonym wyżej przepisom podlega również wykonywanie praw do artystycznych wykonań, fonogramów, wideogramów, nadań programów, a także pierwszych wydań oraz wydań naukowych i krytycznych (art. 100 pr.aut.).

Na temat bezpłatnego korzystania z filmów przez uczelniane dyskusyjne kluby filmowe czytaj wyjaśnienia mec. A. Zwierzyńskiej na IPL blog.