Ochrona wynalazku czy wzoru użytkowego?

Na pytanie: „jak chronić wynalazki oraz wzory użytkowe?” udzielane są zwykle dwa rodzaje odpowiedzi. Jedni wskazują na fakt, że najlepszą ochroną tego rodzaju informacji jest ich potraktowanie jako tajemnicy przedsiębiorstwa i nieujawnianie konkurencji. Inni podnoszą przeciwko takiemu rozumowaniu szereg zastrzeżeń, przede wszystkim argumentując, że często nie jest ono do zrealizowania w praktyce. Postulują oni w związku z tym konieczność uzyskania praw ochronnych w postaci patentu lub prawa ochronnego na wzór użytkowy. Prześledźmy więc, w jaki sposób możliwa jest ochrona własności intelektualnej w obu przypadkach.

Tajemnica przedsiębiorstwa

Każdy z przedsiębiorców ma z pewnością swoje mniejsze czy większe tajemnice produkcyjne (być może również wynalazki lub wzory użytkowe), którymi nie chciałby się dzielić z szerszą publicznością. Najprostszą formą ochrony takich dóbr niematerialnych jest po prostu utrzymywanie ich w tajemnicy, tzn. nie ujawnianie innym podmiotom. Zwraca się uwagę na rozliczne zalety takiej formy ochrony: przede wszystkim nie istnieją żadne szczególne ograniczenia prawne ani co do przedmiotu ochrony (rodzaju chronionego dobra niematerialnego), ani co do formalności, których w celu takiej ochrony należy dopełnić. Możemy więc chronić jakiekolwiek informacje, w jakikolwiek prawnie dopuszczalny sposób. Często wystarczy do tego celu zastosowanie prostych środków fizycznych (np. kupno sejfu) lub przedsięwzięcie środków prawnych zmierzających do utrzymania stanu tajemnicy (zawarcie umów o poufności). Ochrona taka jest również z reguły mało kosztowna (przynajmniej w porównaniu z kosztami ochrony patentu czy prawa ochronnego na wzór użytkowy). Nie jest też taka ochrona ograniczona w czasie – o ile uda nam się stale utrzymywać stan tajemnicy, to może ona trwać dłużej niż ochrona wzoru użytkowego (10 lat) lub nawet patentu (20 lat). Nie należałoby natomiast generalizować jej skuteczności stwierdzając, że skoro coś pozostaje w tajemnicy, to nie ma możliwości obejścia ochrony, ponieważ nikt tak naprawdę nie wie, co jej podlega. Otóż najpoważniejszym zastrzeżeniem przeciwko utrzymywaniu wynalazku lub wzoru użytkowego w tajemnicy (zamiast uzyskanie na nie praw ochronnych) jest ciągłe zagrożenie tym, że stan tej tajemnicy ustanie poprzez to, że inne osoby powezmą wiadomość o naszym rozwiązaniu. Nie w każdym przypadku jednak ustanie stanu tajemnicy jest w jednakowym stopniu prawdopodobne, co również trzeba rozważyć przy podejmowaniu decyzji o rodzaju ochrony. Zwykle bowiem „skonsumowanie” naszego rozwiązania polegać będzie na puszczeniu go w obrót. Jeżeli zasada działania naszego urządzenia możliwa będzie do zrozumienia na podstawie produktu wprowadzonego do obrotu, to o ochronie wynalazku poprzez utrzymanie go w tajemnicy będzie można tylko pomarzyć! Inaczej jednak być może w przypadku, gdy nasz wynalazek polega na działaniu odpowiedniej substancji chemicznej, która nie może być po prostu skopiowana.

Nawet jednak przy założeniu „nierozpoznawalności” wynalazku na zewnątrz, liczyć się należy z zaistnieniem sytuacji, w których wiedzą o nim trzeba się będzie podzielić z osobami trzecimi. Będzie tak na przykład w przypadku pracowników zaangażowanych w proces produkcyjny, kontrahentów lub kredytodawców. Uzyskanie kredytu czy dotacji wiąże się niejednokrotnie z koniecznością ujawnienia tajemnicy przedsiębiorstwa, gdyż w przeciwnym razie narażamy się na brak finansowania. W takich przypadkach warto pamiętać o konieczności podpisania porozumienia o poufności. W przypadku zaś składania wniosku w banku czy innej instytucji finansującej, z którą na razie nie podpisujemy umowy, pamiętać należy o odpowiednim oznaczeniu informacji poufnych, np. za pomocą napisu „POUFNE – TAJEMNICA PRZEDSIĘBIORSTWA”. Pamiętajmy jednak, że umowne zastrzeżenie poufności nie chroni nas do końca przed jej naruszeniem. Przede wszystkim umowa – w odróżnieniu np. od prawa ochronnego w postaci patentu – daje nam ochronę jedynie w stosunku do konkretnej osoby, z którą umowę podpisaliśmy (skuteczność między stronami – inter partes). Nie chroni nas zatem przed wykorzystaniem poufnych informacji przez trzecie osoby, a m.in. kwestia przyczynienia się osoby zobowiązanej do zachowania informacji w poufności do „wycieku” informacji może być nieraz przedmiotem żmudnego – i nie do końca pewnego – postępowania dowodowego. W szczególności zaś niebezpieczna dla dysponenta tajemnicy może być sytuacja, gdy osoba trzecia, która dotarła do jego tajemnicy przedsiębiorstwa, np. patentuje jego rozwiązanie. O ile nie będzie jej można zarzucić braku złej wiary, ta właśnie trzecia osoba uzyska prawa ochronne, a dotychczasowy „posiadacz” tajemnicy będzie mógł jedynie kontynuować swoje działania w niezmienionej formie (tzw. prawo użytkownika poprzedniego). Uzyskanie praw ochronnych na wynalazek lub na wzór użytkowy stwarza diametralnie odmienną sytuację: objęte nimi rozwiązanie nie może być dłużej trzymane w tajemnicy. Wręcz przeciwnie, ogłaszane jest ono do publicznej wiadomości, a osobie uprawnionej przyznawane jest skuteczne wobec każdego prawo gospodarczego wykorzystania swego wynalazku lub wzoru użytkowego. Biorąc pod uwagę przedstawione wyżej mankamenty prostego nieujawniania tajemnicy przedsiębiorstwa, warto pokusić się o rozważenie uzyskania praw ochronnych. Prawa te uzyskuje się po złożeniu wniosku i przeprowadzeniu postępowania przed Urzędem Patentowym RP.

Wynalazki

Prawo patentowe jest bardzo często stosowanym narzędziem ochrony rozwiązań o charakterze technologicznym. Jak zaznaczono wyżej, w przeciwieństwie do ochrony rozwiązania jako tajemnicy przedsiębiorstwa, podstawą ochrony patentowej jest ujawnienie chronionego rozwiązania poprzez jego przedstawienie w dokumencie zwanym opisem patentowym. Opis ten jest bardzo ważnym dokumentem szczególnie w przypadku sporu co do zakresu ochrony. Poprzez zarejestrowanie patentu uprawniony uzyskuje ochronę swego wynalazku, trwającą 20 lat.

Najważniejszym elementem opisu patentowego są zastrzeżenia patentowe. Zastrzeżenia takie to po prostu opis szeregu cech przedmiotu, które decydują o tym, że jest on chronionym wynalazkiem. Przy określaniu zastrzeżeń patentowych niezwykle ważne jest więc właściwe ich sformułowanie, tak aby obejmowały sobą jak największą – często niemożliwą z góry do przewidzenia – grupę przypadków. Czyni się to najczęściej poprzez sformułowanie jednego zastrzeżenia ogólnego (tzw. zastrzeżenie niezależne) oraz szeregu uzupełniających go zastrzeżeń zależnych. O ile zastrzeżenie niezależne zawiera ogólny zestaw cech definiujących wynalazek, to zastrzeżenia zależne odwołując się do innego zastrzeżenia (niezależnego lub zależnego), dodając do niego nowe cechy, bądź zawężając cechy już wskazane. Formułowanie zastrzeżeń zależnych jest zatem sprawą taktyki, gdyż przygotowuje ono grunt pod obronę ewentualnych zarzutów, np. dotyczących nowości wynalazku. Tak więc, gdyby okazało się, że wynalazek taki, jak został opisany w zastrzeżeniu zależnym, był już jednak wcześniej znany, to poprzez załączenie cech dodatkowych, wskazanych w zastrzeżeniu zależnym, możliwe będzie wykazanie, że przedmiot ochrony nie wynika w sposób oczywisty ze stanu techniki, w związku z czym nie można mu odmówić przymiotu „nowości”. Opis zastrzeżeń patentowych niezależnych i zależnych znakomicie przedstawiają na przykładzie stołu M. Łazewski i M. Gołębiowski: Własność intelektualna, Warszawa 2006, s. 11-13.

Na rzecz skuteczności ochrony patentowej dodać jednak należy, że choć przedmiot tej ochrony powinien zostań opisany za pomocą zastrzeżeń w miarę dokładnie, to ochronie kierować się będzie nie tylko przeciwko naruszeniom dosłownego brzmienia zastrzeżeń, lecz także przeciwko ich oczywistym modyfikacjom, które same w sobie nie zmieniają zasady działania przedmiotu. W ten sposób naruszenie patentu na oponę pneumatyczną możliwe byłoby  również w przypadku, gdyby napełniana ona była – wbrew dosłownemu brzmieniu zastrzeżenia patentowego – nie powietrzem, lecz gazem o innym składzie chemicznym. W przypadku takim, pomimo że literalne brzmienie zastrzeżenia nie jest naruszone, dochodzi do naruszenia na podstawie tzw. teorii ekwiwalentów.

Ubieganie się o ochronę patentową

Uzyskanie ochrony patentowej wymaga złożenia wniosku w Urzędzie Patentowym RP. Rejestracja wynalazku nie następuje jednak automatycznie, a w celu objęcia danego rozwiązania ochroną patentową sprawdzonych być musi szereg jej warunków, określanych zbiorczą nazwą zdolności patentowej. Do warunków tych należą:

1) Nowość.  Rozwiązanie, które zamierzamy opatentować musi spełniać kryterium nowości – nie może być ono przed datą zgłoszenia w Urzędzie Patentowym podane do publicznej wiadomości w jakikolwiek sposób i w jakimkolwiek miejscu na świecie. Przymiot nowości traktowany jest dość wąsko i zakłada tożsamość rozwiązania zgłaszanego do rejestracji z rozwiązaniem istniejącym wcześniej.

2) Poziom wynalazczy (nieoczywistość rozwiązania). Chodzi przy niej o to, czy proponowane rozwiązanie jest lub nie jest dla specjalisty z określonej dziedziny oczywistym sposobem technicznym, wynikającym z rozwiązań już wcześniej znanych. Tylko takie rozwiązania, które w sposób oczywisty nie wynikają z istniejącego poziomu techniki mogą być uznane za wynalazki, i tylko takim udzielona być może ochrona patentowa.

3) Stosowalność przemysłowa. Odnosi się ona do możliwości seryjnego (powtarzalnego) wykorzystania wynalazku. Nie jest natomiast przy niej wymagane wskazanie użyteczności gospodarczej rozwiązania.

Zakres ochrony patentowej

Poprzez ochronę patentową uzyskuje się prawo zakazania osobie trzeciej, nie mającej zgody uprawnionego, korzystania z wynalazku w sposób zarobkowy lub zawodowy polegający na: wytwarzaniu, używaniu, oferowaniu, wprowadzaniu do obrotu lub importowaniu dla tych celów produktów otrzymywanych bezpośrednio takim sposobem (art. 66 ust. 1 prawa własności przemysłowej). Uprawniony z patentu może jednak w drodze umowy udzielić innej osobie upoważnienia (licencji) do korzystania z jego wynalazku (umowa licencyjna, art. 66 ust. 2 prawa własności przemysłowej).

Równie ważny co zakres ochrony przedmiotowej patentu jest jednak również zakres ochrony terytorialnej. Warto bowiem wiedzieć, że zgłaszając wynalazek w Urzędzie Patentowym RP otrzymać możemy ochronę ograniczoną jedynie do terytorium państwa polskiego. W związku z daleko posuniętym umiędzynarodowieniem stosunków gospodarczych nie będzie to jednak wielokrotnie ochrony wystarczająca. Z uwagi na ujawnienie przedmiotu ochrony oznacza to umożliwienie swobodnego korzystania z wynalazku we wszystkich pozostałych krajach. Obowiązujące prawo umożliwia co prawda osiągnięcie ochrony wynalazku również w wymiarze międzynarodowym, jednak alternatywa taka połączona jest z dość dużymi nakładani finansowymi i długotrwałymi procedurami. Na podstawie umów międzynarodowych tzw. pierwszeństwo konwencyjne pozwala na dokonanie pojedynczego zgłoszenia w kraju pochodzenia (np. w Polsce) i uzyskania przez to prawa swobodnego ujawniania wynalazku przez okres 12 miesięcy, bez obawy utraty przez niego cechy nowości czy nieoczywistości. Ochronę międzynarodową wynalazku zapewnić może złożenie wniosku o przyznanie patentu europejskiego, ważnego w aktualnie 36 państwach. Nie ma w takim przypadku potrzeby dokonywania zgłoszenia w każdym z tych państw oddzielnie.

Ochrona wzorów użytkowych

Procedura uzyskiwania ochrony patentowej może być droga, czasochłonna i wymagająca formalnie. Alternatywą dla niej może być – w niektórych przypadkach – ochrona udzielana na wzory użytkowe. Zgodnie z art. 94 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej, wzorem użytkowym jest każde „nowe i użyteczne rozwiązanie o charakterze technicznym, dotyczące kształtu, budowy lub zestawienia przedmiotu o trwałej postaci”. Przykładowo, wzorami użytkowymi mogą być narzędzia o bardziej ergonomicznym kształcie, ułatwiającym ich trzymanie, butelki o szyjce ułatwiającej rozlewanie zawartości, itp.

W przypadku gdy rozwiązanie spełnia wskazane wyżej przesłanki, może ono być zgłoszone przez swego twórcę do Urzędu Patentowego, celem wpisania do rejestru wzorów użytkowych oraz uzyskania prawa ochronnego na wzór użytkowy. Poprzez uzyskanie prawa ochronnego nabywa się prawo do wyłącznego korzystania z wzoru użytkowego w sposób zarobkowy lub zawodowy na całym obszarze Rzeczypospolitej Polskiej. Zakres ochrony przedmiotowej jest identyczny z ochroną patentową. Uprawniony do wzoru użytkowego może – w przypadku naruszenia przysługującego mu prawa – zakazać osobie trzeciej, nie posiadającej jego zgody, korzystania z wzoru w sposób zarobkowy lub zawodowy. Dokumentem potwierdzającym uprawnionemu prawa ochronne na wzór użytkowy jest świadectwo ochronne. Częścią składową takiego świadectwa jest zawsze opis ochronny wzoru użytkowego obejmujący – zgodnie zresztą z nazwą – opis tego wzoru oraz zastrzeżenia ochronne i rysunki. Opis taki podlega rozpowszechnieniu przez Urząd Patentowy i w ten sposób udostępniany jest osobom trzecim.

Z uwagi na fakt, że wzory użytkowe wykazują pewne cechy zbliżające je do wynalazków, ochronę konkretnego rozwiązania oprzeć można w niektórych przypadkach bądź na jednej, bądź na drugiej podstawie. Znaczy to, że uprawniony rozważyć może, zamiast ochrony na podstawie patentu, ochronę na podstawie prawa na wzór użytkowy. Wybór taki uzasadniony będzie w szczególności niższymi w przypadku wzorów użytkowych wymaganiami co do poziomu wynalazczego. W odróżnieniu od wynalazków wzory użytkowe podlegają bowiem ochronie także wówczas, gdy dla znawcy wynikają w sposób oczywisty ze stanu techniki. Uprawniony może zatem, zamiast ubiegać się o patent na wynalazek, zdecydować się na ochronę rozwiązania jako wzoru użytkowego, która jest niewątpliwie łatwiejsza do uzyskania (choć prawie równie kosztowna: patrz rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie opłat). Decydując się na takie rozwiązanie uprawniony powinien jednak wiedzieć, że po pierwsze ochrona wzoru użytkowego jest ochroną krótszą od ochrony patentowej (10 lat zamiast 20), oraz po drugie, że nie każde rozwiązanie, które można chronić za pomocą patentu, da się ochronić za pomocą wzoru użytkowego. Ochrona wzoru użytkowego dotyczy bowiem zawsze jedynie rozwiązań technicznych, których zastosowanie prowadzi do uzyskania użytecznego (praktycznego) rezultatu, i które dotyczą przedmiotu o trwałej postaci (a nie np. technologii, które mogą być przedmiotem ochrony patentowej).