Wybieramy firmę

Czym jest firma?

Jednym z problemów, przed którymi staje osoba rozpoczynająca działalność gospodarczą jest wybór nazwy, pod którą prowadzić ona będzie tę działalność, czyli wybór firmy. Pamiętajmy, że słowo "firma", które w języku codziennym oznacza po prostu "przedsiębiorstwo" (pytamy przecież często np. "w jakiej firmie pracujesz?"), w rozumieniu kodeksu cywilnego oznacza nazwę, pod którą przedsiębiorca występuje w obrocie (m.in. podpisuje umowy, pozywa i jest pozywany). Pełni ona zatem w stosunku do przedsiębiorcy podobne funkcje, jakie wobec osoby fizycznej pełni imię i nazwisko. Jest to przede wszystkim funkcja identyfikacyjna: z określoną nazwą przedsiębiorcy powinniśmy móc zidentyfikować produkty czy usługi, których on dostarcza. Między innymi z tego powodu obowiązujące prawo reguluje zasady rządzące tworzeniem i używaniem firmy. Choć bowiem pozostawia się w tym zakresie przedsiębiorcy pewną swobodę, to jednak obowiązują tu też pewne podstawowe zasady, których złamać nie można.

W obecnym stanie prawnym rozróżniać należy firmę jako oznaczenie przedsiębiorcy i nazwę przedsiębiorstwa, która firmą nie jest. Kodeks cywilny stwierdza, że "przedsiębiorca działa pod firmą" (art. 43² § 1). Fakt, że firma nie jest nazwą przedsiębiorstwa oznacza, że nie wchodzi ona w skład przedsiębiorstwa i nie może być zbyta (art. 43⁹ § 1 k.c.). Pod pewnymi warunkami jednak przedsiębiorca może upoważnić innego przedsiębiorcę do używania jego firmy. Na takiej możliwości opiera się umowa franchisingu – kiedy najczęściej początkujący przedsiębiorca ze względów marketingowych decyduje się – za opłatą – korzystać z firmy innego przedsiębiorcy, znanej już na rynku. Korzystanie z cudzej firmy nie może jednak wprowadzać w błąd.

Gdzie znajdę regulacje dotyczące firmy?

Obecna regulacja firmy wprowadzona została do kodeksu cywilnego ustawą z dnia 14 lutego 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 49, poz. 408), która weszła w życie 25 września 2003 r. Ustawa ta wprowadziła do kodeksu cywilnego artykuły 43² – 43¹⁰, które stanowią od tej pory ogólne przepisy tzw. prawa firmowego i mają charakter uniwersalny. Znaczy to, że regulacja firmy zawarta w kodeksie cywilnym odnosi się do wszystkich przedsiębiorców: zarówno tych którzy prowadzą działalność jednoosobową, jak i do innych podmiotów. Przepisy szczególne, dotyczące np. firmy spółek handlowych, znaleźć można w przepisach szczególnych (patrz niżej). Poprzednio instytucja formy odnosiła się jedynie do spółek prawa handlowego. Obecnie każdy przedsiębiorca działa pod firmą, również przedsiębiorca prowadzący jednoosobowo działalność gospodarczą. Firma osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą jest więc wpisywana do ewidencji działalności gospodarczej (art. 25 § 1 pkt 1 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej), a firma pozostałych podmiotów do rejestru przedsiębiorców w Krajowym Rejestrze Sądowym (KRS, por. art. 38 pkt 1 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym), w związku z czym trzeba ją podawać już w zgłoszeniach rejestracyjnych. Ponadto, podmioty wpisane do KRS zobowiązane są do umieszczania swej firmy w oświadczeniach pisemnych, skierowanych, w zakresie swojej działalności, do oznaczonych osób i organów (art. 34 ust. 1 pkt 1 ustawy o KRS).

Firma przedsiębiorcy powinna się odróżniać dostatecznie od firm innych przedsiębiorców prowadzących działalność na tym samym rynku (art. 43³ § 1 KC). Firma przedsiębiorcy nie może wprowadzać w błąd, w szczególności co do osoby przedsiębiorcy, przedmiotu działalności przedsiębiorcy, miejsca działalności, źródeł zaopatrzenia (art. 43³ § 2 KC).

Zasady tworzenia firmy

Zasady tworzenia firmy regulowane są przez kodeks cywilny. Jednak zwrócić należy uwagę na fakt, że kodeks cywilny wprowadza pewne odrębności w stosunku do zasady tworzenia firmy:

1) osób fizycznych (jednoosobowa działalność gospodarcza) i

2) osób prawnych (oraz zrównanych z nimi w tym zakresie jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa jednak przyznaje podmiotowość prawną – jednostkami takimi są np. spółki osobowe prawa handlowego – spółka jawna, komandytowa, partnerska, komandytowo-akcyjna, por. też art. 33¹ k.c.).

Z zasad ogólnych, dotyczących tworzenia firmy bez względu na formę prawną przedsiębiorcy, zwrócić należy uwagę, że firma zawiera następujące części składowe:

1) korpus

2) dodatek obligatoryjny w postaci wskazania formy prawnej przedsiębiorcy

3) dodatek fakultatywny

Wyróżnia się cztery rodzaje firm:

1) rzeczowe,

2) osobowe,

3) fantazyjne i

4) mieszane (kombinowane)

Kryterium przedstawionego wyżej podziału jest treść firmy. Firma rzeczowa wskazuje na przedmiot lub miejsce działalności przedsiębiorcy, natomiast firma osobowa składa się z nazwisk osób fizycznych lub nazw osób prawnych. Firmy osobowe posiadają przede wszystkim spółki osobowe oraz osoby fizyczne prowadzące jednoosobowo działalność gospodarczą. Nazwy fantazyjne zawierać mogą nazwy postaci mitologicznych, gatunków zwierząt lub roślin, kamieni szlachetnych, lub być efektem inwencji słowotwórczej pewnych osób.

Firma osoby fizycznej

Kodeks cywilny stanowi, że firmą osoby fizycznej jest jej imię i nazwisko (art. 43⁴ zd. 1 KC). Przepisy kodeksu tylko częściowo dają przedsiębiorcy jednoosobowemu swobodę w tworzeniu firmy. W przypadku osoby fizycznej jej imię i nazwisko stanowi bowiem zawsze element zasadniczy (korpus) firmy i nie może być zastępowane np. przez inicjały czy pseudonim przedsiębiorcy. Tak skonstruowany korpus firmy (imię i nazwisko przedsiębiorcy) może być jej elementem wyłącznym. W przypadku osoby fizycznej nie istnieje obok takiego korpusu żaden dodatek obligatoryjny, czyli taki, który musi znaleźć się w firmie.

Nie ma w tym przypadku również – obowiązującego w stosunku do osób prawnych – wymagania, podawania w firmie osoby fizycznej formy prawnej prowadzenia działalności gospodarczej (np. "Jan Kowalski – przedsiębiorca jednoosobowy"). W przypadku kiedy firma osoby fizycznej składa się tylko z imienia i nazwiska stwarzać to może pewne trudności w oddzieleniu przypadków, w których dany podmiot występuje jako przedsiębiorca, od tych przypadków, w których występuje jako podmiot nieprofesjonalny. Nie jest jednak wykluczone w tym przypadku zamieszczenie w firmie nieobowiązkowych, fakultatywnych. Kodeks cywilny stanowi, iż nie wyklucza się włączenia do firmy pseudonimu lub określeń wskazujących na przedmiot działalności przedsiębiorcy, miejsce jej prowadzenia oraz innych określeń dowolnie obranych (art. 43⁴ zd. 2 k.c.).

Firma osoby prawnej

Firmą osoby prawnej jest jej nazwa (art. 43⁵ § 1 k.c.). Nazwa to tyle, co określenie słowne, albowiem firma może być wyrażona wyłącznie słownie. Różni ją to między innymi od znaków towarowych, które mogą być wyrażone słownie lub graficznie, a nawet w postaci zaposów melodycznych. Wpis firmy do odpowiedniego rejestru polegać więc będzie zawsze na odpowiednim zapisie literowym (por. § 7 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 21 grudnia 2000 w sprawie szczegółowego sposobu prowadzenia rejestrów wchodzącch w skład Krajowego Rejestru Sądowego (...)). Nazwa, o której mowa, jest zasadniczym elementem (korpusem) firmy osoby prawnej, a zatem jej elementem obowiązkowym. Może ona być – w przeciwieństwie do firmy osoby fizycznej – obrana w zasadzie dowolnie. Nie może ona jednak wprowadzać w błąd, np. nie może sugerować, że przedmiotem działalności przedsiębiorcy jest coś, czym przedsiębiorca ten w rzeczywistości się nie zajmuje (art. 43³ § 2 KC). Firma osoby prawnej zawiera zawsze określenie formy prawnej tej osoby, które może być podane w skrócie (np. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością – spółka z.o.o., spółka akcyjna – S.A.). Jest to dodatek obligatoryjny. Ponadto jednak firma osoby prawnej może wskazywać na przedmiot działalności, siedzibę tej osoby oraz zawierać inne określenia dowolnie obrane (art. 43⁵ § 2 KC). Firma osoby prawnej może również zawierać nazwisko lub pseudonim osoby fizycznej, jeżeli służy to ukazaniu związków tej osoby z powstaniem lub działalnością przedsiębiorcy (art. 43⁵ § 3 zd. 1 KC). Umieszczenie w firmie nazwiska lub pseudonimu osoby fizycznej wymaga pisemnej zgody tej osoby, a w razie śmierci – zgody jej małżonka i dzieci (art. 43⁵ § 3 zd. 2 KC).

Przedsiębiorca może posługiwać się skrótem firmy (art. 43⁵ § 4 KC). Przepis art. 43² § 2 stosuje się odpowiednio (art. 43⁵ § 4 KC).

Firma spółek handlowych

Przepisy szczególne w stosunku do przepisów kodeksu cywilnego o firmie zawarte są w kodeksie spółek handlowych. W myśl zasady mówiącej, że ustawę szczególną stosować należy z pierwszeństwem przed ustawą ogólną (lex specialis derogat legi generali), do formy spółek handlowych przepisy kodeksu cywilnego znajdą zastosowanie tylko w przypadkach nie uregulowanych przez kodeks spółek handlowych.

Przepisy kodeksu spółek handlowych zawierają w stosunku do każdego typu spółki następujące postanowienia o formie:

1) spółka jawna - firma spółki jawnej powinna zawierać nazwiska lub firmy (nazwy) wszystkich wspólników albo nazwisko albo firmę (nazwę) jednego albo kilku wspólników oraz dodatkowe oznaczenie "spółka jawna" (art. 24 § 2). Dopuszczalne jest używanie w obrocie skrótu "sp. j. " (art. 24 § 2).

2) spółka partnerska - firma spółki partnerskiej powinna zawierać nazwisko co najmniej jednago partnera, dodatkowe oznaczenie „i partner” bądź „i partnerzy” albo „spółka partnerska” oraz określenie wolnego zawodu wykonywanego w spółce (art. 90 § 1). § 2. Dopuszczalne jest używanie w obrocie skrótu „sp.p.” (art. 90 § 2). § 3. Firmy z oznaczeniem „i partner” bądź „i partnerzy” albo „spółka partnerska” oraz skrótu „sp.p.” może używać tylko spółka partnerska (art. 90 § 3).

3) spółka komandytowa - firma spółki komandytowej powinna zawierać nazwisko jednego lub kilku komplementariuszy oraz dodatkowe oznaczenie „spółka komandytowa” (art. 104 § 1). Dopuszczalne jest używanie w obrocie skrótu „sp.k.”. (art. 104 § 2). Jeżeli komplementariuszem jest osoba prawna, firma spółki komandytowej powinna zawierać pełne brzmienie firmy (nazwy) tej osoby prawnej z dodatkowym oznaczeniem „spółka komandytowa”. Nie wyklucza to zamieszczenia nazwiska komplementariusza, który jest osobą fizyczną (art. 104 § 3). Nazwisko komandytariusza nie może być zamieszczane w firmie spółki. W przypadku zamieszczenia nazwiska lub firmy (nazwy) komandytariusza w firmie spółki, komandytariusz ten odpowiada wobec osób trzecich tak jak komplementariusz (art. 104 § 4).

4) spółka komandytowo-akcyjna - firma spółki komandytowo-akcyjnej powinna zawierać nazwiska jednego lub kilku komplementariuszy oraz dodatkowe oznaczenie „spółka komandytowo-akcyjna” (art. 127 § 1). Dopuszczalne jest używanie w obrocie skrótu „S.K.A.” (art. 127 § 2). Jeżeli komplementariuszem jest osoba prawna, firma spółki komandytowo-akcyjnej powinna zawierać pełne brzmienie firmy (nazwy) tej osoby prawnej z dodatkowym oznaczeniem „spółka komandytowo-akcyjna”. Nie wyklucza to zamieszczenia nazwiska komplementariusza, który jest osobą fizyczną (art. 127 § 3). Nazwisko albo firma (nazwa) akcjonariusza nie może być zamieszczone w firmie spółki. W przypadku zamieszczenia nazwiska albo firmy (nazwy) akcjonariusza w firmie spółki akcjonariusz ten odpowiada wobec osób trzecich tak jak komplementariusz (art. 127 § 4).

5) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością - firma spółki może być obrana dowolnie; powinna jednak zawierać dodatkowe oznaczenie „spółka z ograniczoną odpowiedzialnością” (art. 160 § 1). Dopuszczalne jest używanie w obrocie skrótu „spółka z o.o.” lub „sp. z o.o.” (art. 160 § 1).

6) spółka akcyjna – firma spółki akcyjnej może być obrana dowolnie; powinna jednak zawierać dodatkowe oznaczenie „spółka akcyjna” (art. 305 § 1). Dopuszczalne jest używanie w obrocie skrótu „S.A.” (art. 305 § 2).

Literatura:

P. Bielski: Prawo firmowe w Kodeksie spółek handlowych, Prawo Spółek Nr 2/2004;

K. Bilewska: Nowe uregulowanie firmy w prawie polskim, Monitor Polski Nr 23/2002;

M. Klapczyńska: Firma i jej ochrona, Warszawa 2004;

A. Kołodziej: Licencja firmy. O naturze prawa do firmy po nowelizacji Kodeksu cywilnego, Kwartalnik Prawa Prywatnego z. 1/2004, z. 1;

M. Modrzejewska: Użycie nazwiska osoby fizycznej w firmie osoby prawnej, Przegląd Prawa Handlowego Nr 4/2008;

U. Promińska: Firma przedsiębiorcy a oznaczenie przedsiębiorstwa (w:), Księga pamiątkowa z okazji 80-lecia orzecznictwa patentowego, Warszawa 2001;

J. Sitko: Firma w świetle przepisów Kodeksu cywilnego, Przegląd Prawa Handlowego Nr 5/2003;

R. Skubisz: Zasady prawa firmowego, Rejent Nr 1/1993;

J. Szwaja: Firma w Kodeksie cywilnym, Przegląd Sądowy Nr 1/2004;

tenże: Zasada wyłączności firmy, Przegląd Sądowy Nr 5/2004;

M. Załucki: Nowe uregulowanie firmy w prawie polskim (zagadnienia wybrane), Rejent Nr 6/2004;

tenże: Upoważnienie do korzystania z firmy de lege lata i de lege ferenda, Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego Nr 6/2005;

Ł. Zamojski: Firma w postępowaniu rejestrowym, cz. 1-2, Prawo Spółek Nr 1/2006.