Znaki towarowe

Czym są znaki towarowe i jak je chronić?

Poprzednio omówione zostało prawo wynikające z firmy, czyli nazwy, pod którą przedsiębiorca występuje w obrocie. Warto w związku z tym zwrócić uwagę, że firma przedsiębiorcy w tym znaczeniu mylona bywa czasem ze znakiem towarowym, który również przybierać może postać słowną. Czasem też znak taki równobrzmiący być może z firmą przedsiębiorcy. Jednak nawet w takim przypadku znak towarowy jest czymś zasadniczo od firmy różnym. Nie identyfikuje on bowiem przedsiębiorcy, lecz towary (lub usługi) jako pochodzące z określonego przedsiębiorstwa.

Znak towarowy jest postrzegalnym zmysłowo oznaczeniem przeznaczonym do odróżniania towarów pochodzących z jednego przedsiębiorstwa od takich samych lub podobnych towarów pochodzących z innego przedsiębiorstwa. Podstawową jego funkcją nie jest zatem funkcja identyfikacji przedsiębiorcy (jak w przypadku firmy), lecz funkcja odróżniania towarów. Nie chodzi przy tym również często o odróżnianie towarów jednego przedsiębiorcy od towarów tego samego rodzaju innych przedsiębiorców, gdyż jedno przedsiębiorstwo często używa różnych znaków towarowych w celu odróżnienia swoich własnych podobnych produktów, w zależności np. od grupy docelowej, do której adresowana jest konkretna oferta. W związku z tym wyróżnia się w literaturze trzy podstawowe funkcje znaku towarowego: oznaczenia pochodzenia, jakościową i reklamową (R. Skubisz, Prawo z rejestracji znaku towarowego i jego ochrona, Lublin 1998). Obok towarów, znak tego rodzaju służyć może również do odróżniania usług i nosi wtedy nazwę znaku usługowego. Kwestie dotyczące ochrony znaków towarowych i usługowych oraz ich rejestracji zawarte są w przepisach trzech podstawowych aktach prawnych:

1) ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej (Dz. U. 2001 nr 49, poz. 508 ze zm.),

2) rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 8 lipca 2002 r. w sprawie dokonywania i rozpatrywania zgłoszeń znaków towarowych (Dz. U. nr 115, poz. 998 ze zm.) oraz

3) rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 lutego 2008 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie opłat związanych z ochroną wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych, znaków towarowych, oznaczeń geograficznych i topografii układów scalonych (Dz. U. nr 41, poz. 241)

Podstawowe w tym zakresie przepisy art. 120–173 Prawa własności przemysłowej regulują: pojęcie znaku towarowego, jego zdolności rejestracyjnej i postępowania rejestracyjnego oraz praw ochronnych udzielanych na znaki towarowe.

Warto zwrócić uwagę, że prawo znaków towarowych jest częścią prawa konkurencji, gdyż jego zadaniem jest ochrona konsumentów przed nieuczciwymi praktykami polegającymi najczęściej na „podszywaniu się” pod bardziej znane cudze „marki”. Z drugiej strony jednak prawo do znaku towarowego jest prawem własności przemysłowej, z którego wypływają określone uprawnienia dla używającego go przedsiębiorcy.

Co może być znakiem towarowym?

Znaczenie znaków towarowych, szczególnie w dobie postępującej globalizacji, jest nie do przecenienia, dlatego też ich popularność stale rośnie. Ogromna ilość towarów i usług dostępnych na rynku wymaga pewnych uproszczeń i ułatwień w komunikacji z konsumentem. Rolę taką świetnie pełnią znaki towarowe. Niosą one bowiem ze sobą informację na temat towaru lub usługi, będącą wypadkową doświadczeń, reklamy, percepcji i przekonań o określonej jakości produktu firmowanego znakiem (M. Kondrat: Ochrona znaków towarowych przed naruszeniami w Internecie, s. 13). Warto więc zadać sobie pytanie o to, jakie są wymogi prawne zakwalifikowania określonego znaku jako „znaku towarowego”. Innymi słowy: co możemy zarejestrować jako znak towarowy?

Według art. 120 ustawy – Prawo własności przemysłowej, znakiem towarowym może być każde oznaczenie przedstawione w sposób graficzny lub takie, które da się w sposób graficzny wyrazić (np. za pomocą nut), jeżeli nadaje się do odróżniania w obrocie towarów jednego przedsiębiorstwa od tego samego rodzaju towarów innych przedsiębiorstw. Znakiem towarowym może być w szczególności wyraz, rysunek, ornament, kompozycja kolorystyczna, forma przestrzenna, w tym forma towaru lub opakowania, a także melodia lub inny sygnał dźwiękowy. Znakiem towarowym może więc być przedstawiona graficznie nazwa lub fraza, logo, inny symbol graficzny a także np. melodia („Zawsze Coca-Cola...”). Ponadto – jak wynika z przepisu ustawy – znakiem towarowym zostać może również „forma towaru lub opakowania”. Przykładem znów może być charakterystyczny kształt butelki Coca-Coli. Pod względem praktycznym znak usługowy niczym nie odróżnia się w tym względzie od znaku towarowego, poza tym tylko, że zamiast identyfikować towar, identyfikuje usługę. Dlatego też w dalszym ciągu mówiąc „znak towarowy” rozumieć się przez niego będzie również „znaki usługowe”.

Czy koniecznie trzeba rejestrować znak towarowy, żeby był chroniony?

W celu uzyskania ochrony znaku towarowego konieczna jest jego rejestracja w Urzędzie Patentowym RP, gdyż Prawo własności przemysłowej nie przewiduje ochrony znaków nie zarejestrowanych. Nie oznacza to jednak, że przedsiębiorca faktycznie używający znaku (bez jego rejestracji) pozbawiony jest, w przypadku naruszenia znaku przez konkurencję, jakiejkolwiek ochrony. Jest tak dlatego, gdyż do ochrony znaków towarowych stosuje się pomocniczo przepisy ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (Dz. U. 2003 nr 153, poz. 211). Art. 10 tej ustawy przewiduje, że czynem nieuczciwej konkurencji jest takie oznaczenie towarów, które może wprowadzić klientów w błąd. Przepis ten w odniesieniu do spraw dotyczących znaków towarowych stosowany jest łącznie z art. 3 ustawy, przewidującym, że czynem nieuczciwej konkurencji jest działanie sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami, jeżeli zagraża lub narusza interes innego przedsiębiorcy lub klienta, w tym w szczególności wprowadzające w błąd oznaczenie towarów lub usług. Ochrona udzielana przez ustawę o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji jest jednak najczęściej tylko ochroną uzupełniającą, a w celu uzyskania prawa ochronnego na znak towarowy dokonać należy jego rejestracji w Urzędzie Patentowym RP. Zgodnie z art. 121 ustawy Prawo własności przemysłowej na znak towarowy może być udzielone prawo ochronne. Nie wszystkie oznaczenia towarów lub usług będą mogły być w ten sposób chronione, gdyż ustawa zawiera szereg wyłączeń – przeszkód w uzyskaniu ochrony. Prawo ochronne może więc być udzielone:

1) tylko na znak w rozumieniu art. 120 ustawy,

2) o ile nie zachodzą przeszkody, o których mowa w art. 129 ust. 2, 131 i 132.

Przeszkody udzielenia prawa ochronnego na znak towarowy

Zasadniczą przeszkodą udzielenia prawa ochronnego jest brak zdolności odróżniającej. Art. 129 wyłącza od rejestracji trzy postaci znaków nie mających zdolności odróżniającej:

1) nie nadają się do odróżniania w obrocie towarów, dla których zostały zgłoszone,

2) składają się wyłącznie z elementów mogących służyć w obrocie do wskazania w szczególności rodzaju towaru, jego pochodzenia, jakości, ilości, wartości, przeznaczenia, sposobu wytwarzania, składu, funkcji lub przydatności,

3) weszły do języka potocznego lub są zwyczajowo używane w uczciwych i utrwalonych praktykach handlowych.

Do pierwszej grupy znaków – nie nadających się do odróżnienia towaru należą takie znaki, których struktura nie wykazuje jakichkolwiek cech charakterystycznych, a więc znak jako całość jest pozbawiony dostatecznych znamion odróżniających i nie nadaje się do identyfikacji towaru jako pochodzącego od oznaczonego przedsiębiorcy. Przykładowo nie wykazuje jakichkolwiek znamion odróżniających płaska forma plastyczna stanowiąca odwzorowanie towaru, jego nazwa rodzajowa (np. „komputer”, „lodówka”), sama litera lub cyfra, jeśli ich obrazowego przedstawienia nie charakteryzuje oryginalność (E. Nowińska, U. Romińska, M. du Vall: Prawo własności przemysłowej, Warszawa 2003, s. 190 i n.).

Druga grupa obejmuje znaki opisowe. Uznanie ich za pozbawione zdolności odróżniającej uzasadniają dwa względy. Po pierwsze znak ma przekazywać informację o pochodzeniu towaru, nie o nim samym. Po drugie znak, do którego z mocy rejestracji płynie wyłączność używania, nie może pozbawiać konkurentów możliwości przekazywania kupującym informacji o towarze. Za znaki opisowe należy uznać takie znaki, które składają się wyłącznie z oznaczeń służących w obrocie do przekazywania informacji o cechach towarów. Przykładowe wskazanie cech zawiera art. 129 ust. 2 Prawa własności przemysłowej.

Trzecią grupę znaków stanowią znaki składające się z oznaczeń, które weszły do języka potocznego i przyjęły się jako nazwa towaru, oraz takie, które są zwyczajowo używane w utrwalonych i uczciwych praktykach handlowych. Różnica między wykazanymi kategoriami jest dość subtelna. W pierwszym przypadku chodzi o nazwy, które pierwotnie miały charakter fantazyjny, ale na skutek ich używania stały się powszechnie stosowane dla wskazania, opisania towaru. W drugim – są nimi oznaczenia, które ze względu na zwyczajowo utrwaloną i uczciwą praktykę powinny zostać wyłączone od możliwości ich „zawłaszczenia” przez jednego z kontrahentów.

Ponadto nie udziela się praw ochronnych na oznaczenia, których używanie (art. 131 Prawa własności przemysłowej):

1) narusza prawa majątkowe lub osobiste osób trzecich,

2) jest sprzeczne z prawem, porządkiem publicznym lub dobrymi obyczajami oraz

3) może wprowadzić nabywców w błąd, w szczególności co do charakteru towaru, jego jakości, właściwości albo co do pochodzenia.

Szczególnie istotne jest ograniczenie pierwsze, które uniemożliwia uzyskanie prawa ochronnego na znak towarowy w przypadku, gdy używanie takiego znaku mogłoby naruszać istniejące już cudze prawa majątkowe lub osobiste. Chodzi zwłaszcza o prawa osobiste osób fizycznych, takie jak prawo do nazwiska, wizerunku, pseudonimu artystycznego, czci, a także osobiste i majątkowe prawa autorskie, prawa na innych dobrach niematerialnych, zwłaszcza prawa do nazw przedsiębiorców, do oznaczenia geograficznego pochodzenia.

Znak towarowy nie zostanie też zarejestrowany w razie sprzeczności z prawem, porządkiem publicznym lub dobrymi obyczajami (pkt 2) oraz kiedy może wprowadzić nabywców w błąd, w szczególności co do charakteru towaru, jego jakości, właściwości albo co do pochodzenia. W szczególności nie zostanie zarejestrowany znak towarowy, który jest już zarejestrowany, lub który podobny jest tylko do innego zarejestrowanego znaku, w takim bowiem przypadku również dojść może do wprowadzenia w błąd nabywców towaru lub usługi.

Nie udziela się prawa ochronnego na znak towarowy dla towarów identycznych lub podobnych, jeżeli znak ten jest identyczny lub podobny do znaku co prawda nie zarejestrowanego, który jednak przed datą, według której oznacza się pierwszeństwo do uzyskania prawa ochronnego, był powszechnie znany i używany jako znak towarowy dla towarów pochodzących od innej osoby (art. 132 ust. 1 pkt 2 Prawa własności przemysłowej). Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku podobieństwa do wcześniej zarejestrowanego w Rzeczypospolitej Polskiej znaku towarowego, którego ochrona wygasła, jeżeli od daty wygaśnięcia prawa ochronnego na znak towarowy do dnia zgłoszenia podobnego znaku przez inną osobę nie upłynął, z zastrzeżeniem art. 133, okres 2 lat (art. 132 ust. 1 pkt 3 Prawa własności przemysłowej).

W przypadku rejestracji znaku towarowego ważne jest zatem, ażeby upewnić się czy znak taki (lub tylko podobny do niego) nie jest lub nie był używany przez inny podmiot. Informacji takich szukać należy w internetowych bazach danych Urzędu Patentowego (adres: http://www.uprp.pl/Polski/Bazy+danych+UPRP/), innych bazach wskazanych przez Urząd Patentowy lub też bazach danych oferowanych przez podmioty prywatne, np.:

• Saegis (www.saegis.com)
• Dialog (www.dialog.com)
• Trademark.com (www.trademark.com)
• LexisNexis (www.lexis.com)

Pozostałe ograniczenia w udzielaniu praw ochronnych na znaki towarowe wynikają z art. 131 ust. 2 i art. 132 ust. 1 pkt. 1-1²Prawa własności przemysłowej.

Prawo ochronne na znak towarowy

W celu uzyskania prawa ochronnego na znak towarowy niezbędna jest jego rejestracja. Przez uzyskanie prawa ochronnego nabywa się prawo wyłącznego używania znaku towarowego w sposób zarobkowy lub zawodowy na całym obszarze Rzeczypospolitej Polskiej (art. 153 ust. 1 Prawa własności przemysłowej). Czas trwania tego prawa wynosi 10 lat od daty zgłoszenia znaku towarowego w Urzędzie Patentowym (art. 153 ust. 2). Prawo ochronne może być jednak przedłużane na kolejne okresy dziesięcioletnie (art. 153 ust. 3). Pamiętać jednak należy, że nabycie prawa do znaku towarowego rodzi jednocześnie obowiązek jego używania pod rygorem wygaśnięcia tego prawa. W myśl art. 169 ust. 1 pkt 1 Prawa własności przemysłowej, prawo na znak towarowy wygasa na skutek nieużywania zarejestrowanego znaku towarowego w sposób rzeczywisty dla towarów objętych rejestracją w ciągu nieprzerwanego okresu pięciu lat, chyba że istnieją ważne powody do nieużywania.

Rejestracja

Rejestracji znaków towarowych dokonuje się w Urzędzie Patentowym RP, za pomocą formularzy dostępnych na stronie tego urzędu. Dostępne formularze należy wypełnić ręcznie bądź elektronicznie, zaopatrzyć własnoręcznym podpisem po czym złożyć w siedzibie urzędu lub przesłać na jego adres. Zgłoszeń znaków towarowych dokonywać można również za pomocą telefaksu. Jednak w przypadku zgłoszenia telefaksem oryginał zgłoszenia powinien wpłynąć do Urzędu Patentowego w terminie 30 dni od daty nadania zgłoszenia telefaksem. Szczegóły zawarte są w art. 13 Prawa własności przemysłowej. Urząd Patentowy RP przyjmuje również zgłoszenia znaków towarowych w postaci elektronicznej, z wykorzystaniem formularzy dostępnych dla posiadaczy Konta Premium w Internetowym Portalu Usługowym Urzędu Patentowego RP.

Urząd Patentowy RP działa także jako urząd przyjmujący wnioski składane w procedurze międzynarodowej do Europejskiego Urzędu Patentowego i WIPO.  Wnioski do tych instytucji składane być mogą oczywiście również bezpośrednio.

Dokonując rejestracji pamiętać też należy o wniesieniu opłat określonych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 26 lutego 2008 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie opłat związanych z ochroną wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych, znaków towarowych, oznaczeń geograficznych i topografii układów scalonych (Dz. U. nr 41, poz. 241).

Szczegółowe wymogi dotyczące zgłoszenia znaku towarowego oraz szczegółowy zakres i tryb rozpatrywania zgłoszeń określa rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 8 lipca 2002 r. w sprawie dokonywania i rozpatrywania zgłoszeń znaków towarowych (Dz. U. nr 115, poz. 998 ze zm.).

LITERATURA:

M. Kondrat: Ochrona znaków towarowych przed naruszeniami w Internecie, Oficyna a Wolters Kluwer business, Warszawa 2008.

E. Nowińska, U. Romińska, M. du Vall: Prawo własności przemysłowej, Warszawa 2003, s. 190 i n.

R. Skubisz, Prawo z rejestracji znaku towarowego i jego ochrona, Lublin 1998.

Richard Stim: Patent, copyright & trademark, p. 366 et seq.